Trong một thế giới mà tiêu chuẩn quốc tế ngày càng tác động trực tiếp đến thương mại, công nghệ, sản xuất, môi trường và đời sống xã hội, câu chuyện đối với Việt Nam không chỉ là áp dụng những tiêu chuẩn đã được ban hành. Một câu hỏi quan trọng hơn đang được đặt ra: Việt Nam có thể và cần tham gia sâu hơn như thế nào vào quá trình xây dựng những tiêu chuẩn đó?
Trong nhiều năm, một trong những mục tiêu quan trọng của Việt Nam là hài hòa tiêu chuẩn quốc gia với tiêu chuẩn quốc tế.
Đây vẫn là nhiệm vụ cần thiết, bởi sự tương thích giữa tiêu chuẩn Việt Nam với các chuẩn mực quốc tế giúp doanh nghiệp thuận lợi hơn trong sản xuất, xuất khẩu và hội nhập. Tuy nhiên, hài hòa tiêu chuẩn mới chỉ là một phần của câu chuyện. Nếu Việt Nam chỉ tiếp nhận tiêu chuẩn do các quốc gia khác cùng xây dựng, chúng ta có thể đáp ứng được những yêu cầu quốc tế nhưng chưa chắc đã phản ánh đầy đủ điều kiện thực tế, đặc điểm sản xuất và lợi thế của Việt Nam.
Trong khi đó, nếu Việt Nam tham gia ngay từ quá trình xây dựng tiêu chuẩn, các chuyên gia Việt Nam có thể đưa vào thảo luận những vấn đề đặc thù của thị trường trong nước, điều kiện sản xuất, khí hậu, tài nguyên, năng lực doanh nghiệp và nhu cầu của người tiêu dùng. Đó chính là sự khác biệt giữa “áp dụng tiêu chuẩn” và “tham gia định hình tiêu chuẩn”.
Việt Nam đang đặt mục tiêu nâng cao vai trò
Điều đáng chú ý là định hướng này đang được thể hiện ngày càng rõ trong chính sách tiêu chuẩn hóa của Việt Nam.
Theo thông tin từ Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, kế hoạch triển khai Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026–2035 đặt mục tiêu đến năm 2030 ít nhất 75% tiêu chuẩn quốc gia được hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn khu vực hoặc tiêu chuẩn nước ngoài của các nước phát triển. Đồng thời, Việt Nam phấn đấu có đại diện tham gia 60% các ban kỹ thuật tương ứng của ISO, IEC, ITU trong những lĩnh vực liên quan đến công nghệ chiến lược, sản phẩm công nghệ chiến lược và các ngành kinh tế trọng điểm.
Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 có thể chủ trì hoặc đồng chủ trì từ 2 đến 3 dự án xây dựng tiêu chuẩn quốc tế trong các lĩnh vực liên quan đến công nghệ chiến lược, sản phẩm công nghệ chiến lược và các ngành kinh tế trọng điểm. Đồng thời, Việt Nam hướng tới việc đảm nhiệm vai trò chủ trì, đồng chủ trì hoặc thư ký tại một số ban kỹ thuật hoặc nhóm công tác quốc tế trong những lĩnh vực ưu tiên mà Việt Nam có lợi thế. Đây là một sự chuyển dịch đáng chú ý: từ tham gia để tiếp nhận sang tham gia để đóng góp và có tiếng nói.
Chuyên gia Việt Nam là yếu tố quyết định
Muốn tham gia xây dựng tiêu chuẩn quốc tế, yếu tố quan trọng nhất không chỉ là cơ cấu tổ chức mà là con người. Một ban kỹ thuật quốc tế cần những chuyên gia hiểu sâu về lĩnh vực chuyên môn, đồng thời có khả năng làm việc trong môi trường quốc tế, đọc và phân tích tài liệu kỹ thuật, thảo luận bằng ngôn ngữ chuyên ngành và hiểu quy trình xây dựng tiêu chuẩn. Do đó, Việt Nam cần xây dựng một đội ngũ chuyên gia tiêu chuẩn hóa không chỉ giỏi chuyên môn mà còn có khả năng tham gia lâu dài vào các nhóm công tác quốc tế. Đề án phát triển hệ thống tổ chức kỹ thuật tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng quốc gia được phê duyệt cuối tháng 9/2026 cũng đặt mục tiêu đào tạo và phát triển tối thiểu 300 chuyên gia tiêu chuẩn hóa quốc tế đến năm 2030. Đây là một mục tiêu quan trọng, bởi một chuyên gia tham gia ISO không chỉ cần hiểu tiêu chuẩn, mà còn cần hiểu cách tiêu chuẩn được hình thành. Một chuyên gia có thể rất giỏi về AI, dữ liệu, môi trường, sản xuất hay quản lý chất lượng nhưng nếu không tham gia được vào quá trình tiêu chuẩn hóa thì kiến thức đó chưa chắc đã chuyển hóa thành ảnh hưởng trong quá trình xây dựng chuẩn mực quốc tế.
Doanh nghiệp cần có tiếng nói
Một điểm khác cũng rất quan trọng là doanh nghiệp cần tham gia nhiều hơn vào hoạt động tiêu chuẩn hóa. Doanh nghiệp là nơi trực tiếp sản xuất, sử dụng công nghệ và đối mặt với yêu cầu của thị trường. Vì vậy, doanh nghiệp hiểu rất rõ những vấn đề mà một tiêu chuẩn mới có thể tạo ra trong thực tế. Nếu quá trình xây dựng tiêu chuẩn chỉ có sự tham gia của cơ quan quản lý và giới chuyên môn mà thiếu tiếng nói của doanh nghiệp, tiêu chuẩn có thể trở nên khó áp dụng hoặc tạo ra chi phí không cần thiết. Ngược lại, doanh nghiệp tham gia ngay từ quá trình xây dựng có thể vừa bảo vệ lợi ích của mình, vừa đóng góp kinh nghiệm thực tiễn để tiêu chuẩn có tính khả thi cao hơn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những lĩnh vực công nghệ mới. Khi AI, dữ liệu lớn, Internet vạn vật, kinh tế tuần hoàn, Hộ chiếu sản phẩm số hay các công nghệ chiến lược đang được tiêu chuẩn hóa, doanh nghiệp Việt Nam cần tham gia từ sớm thay vì chờ đến khi tiêu chuẩn hoàn thiện mới tìm cách thích ứng.
Từ người sử dụng thành người đồng kiến tạo
Một thay đổi về tư duy là điều rất cần thiết. Trong cách tiếp cận truyền thống, cơ quan và doanh nghiệp có thể xem tiêu chuẩn quốc tế là một bộ yêu cầu cần đọc, nghiên cứu rồi áp dụng. Trong cách tiếp cận mới, Việt Nam cần nhìn mình như một chủ thể có khả năng đóng góp vào quá trình hình thành tiêu chuẩn.
Điều đó có nghĩa là chuyên gia Việt Nam không chỉ hỏi “tiêu chuẩn này yêu cầu gì?”, mà còn phải có khả năng đặt câu hỏi “yêu cầu này có phù hợp với thực tế không?”, “có cách tiếp cận nào hiệu quả hơn không?” và “kinh nghiệm của Việt Nam có thể đóng góp gì cho tiêu chuẩn quốc tế?”. Đây chính là quá trình chuyển từ người sử dụng tiêu chuẩn sang người tham gia xây dựng tiêu chuẩn.
Một ví dụ gần đây cho thấy định hướng này khá rõ. Tại hội thảo quốc tế về bộ tiêu chuẩn ISO 59000 về kinh tế tuần hoàn tổ chức tại Việt Nam tháng 9/2026, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia đã nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ “người sử dụng tiêu chuẩn” sang “người tham gia xây dựng tiêu chuẩn quốc tế”, đồng thời xác định việc phát triển đội ngũ chuyên gia Việt Nam và tăng cường tham gia các ban kỹ thuật quốc tế là một nhiệm vụ quan trọng.
Tiêu chuẩn hóa cũng là một hình thức hội nhập
Hội nhập quốc tế thường được nhìn thấy qua thương mại, đầu tư, ngoại giao hoặc hợp tác khoa học. Nhưng tiêu chuẩn hóa cũng là một hình thức hội nhập rất sâu. Khi Việt Nam tham gia một ban kỹ thuật ISO, các chuyên gia Việt Nam đang trực tiếp tham gia vào quá trình hình thành những quy tắc kỹ thuật có thể được sử dụng tại nhiều quốc gia. Khi một tiêu chuẩn quốc tế mới được xây dựng, những yêu cầu trong tiêu chuẩn đó có thể tác động đến sản phẩm, quy trình sản xuất, chuỗi cung ứng và thị trường trong tương lai.
Vì vậy, tham gia tiêu chuẩn hóa cũng chính là tham gia vào quá trình hình thành môi trường kinh doanh quốc tế. Đây là lý do việc nâng cao vai trò của Việt Nam trong ISO và các tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế cần được nhìn nhận như một phần của năng lực hội nhập quốc gia, chứ không chỉ là công việc chuyên môn của ngành tiêu chuẩn đo lường chất lượng.
Việt Nam cần lựa chọn đúng lĩnh vực, đầu tư cho chuyên gia, tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp, kết nối hoạt động nghiên cứu khoa học với tiêu chuẩn hóa và xây dựng cơ chế để những kinh nghiệm thực tiễn của Việt Nam được đưa vào các diễn đàn quốc tế. Bởi tiêu chuẩn quốc tế không phải là những quy tắc từ trên xuống một cách đơn phương. Đó là kết quả của quá trình thảo luận, đóng góp và đồng thuận của cộng đồng quốc tế. Và nếu Việt Nam muốn những tiêu chuẩn của tương lai phản ánh tốt hơn lợi ích, điều kiện và năng lực của mình, Việt Nam cần có mặt tại nơi những tiêu chuẩn đó được hình thành. Từ “người sử dụng tiêu chuẩn” đến “người tham gia xây dựng tiêu chuẩn” là một bước chuyển không đơn giản, nhưng cần thiết.
Nguyễn Lan Hương