Du lịch bền vững không thể chỉ được đánh giá qua những cam kết bảo vệ môi trường hay các hoạt động truyền thông xanh. Điều quan trọng hơn là khả năng đo lường kết quả, xác định mức độ cải thiện và chứng minh tác động bằng dữ liệu.
Việc ISO công bố tiêu chuẩn ISO 18060:2026 về các chỉ số dành cho tổ chức trong chuỗi giá trị du lịch mở ra một hướng tiếp cận đáng chú ý: chuyển mục tiêu phát triển bền vững thành những nội dung có thể theo dõi, đánh giá và cải tiến.
Từ cam kết đến kết quả có thể đo lường
Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) công bố ISO 18060:2026, Sustainable tourism – Indicators for organizations in the tourism value chain – Requirements and guidance for use (Du lịch bền vững – Các chỉ số dành cho tổ chức trong chuỗi giá trị du lịch – Yêu cầu và hướng dẫn sử dụng). Tiêu chuẩn do Ban kỹ thuật ISO/TC 228 về du lịch và các dịch vụ liên quan xây dựng.
ISO 18060:2026 thiết lập phương pháp lựa chọn và sử dụng các chỉ số để định hướng, đo lường và đánh giá kết quả hoạt động bền vững của tổ chức. Phạm vi áp dụng hướng đến các tổ chức trong chuỗi giá trị du lịch có nhu cầu theo dõi hiệu quả thực hiện chính sách, đánh giá kết quả của những thực hành bền vững và xem xét mức độ hoàn thành mục tiêu đã đề ra.
Điểm đáng chú ý của tiêu chuẩn là đặt trọng tâm vào kết quả thay vì chỉ ghi nhận hoạt động. Một khách sạn triển khai chương trình tiết kiệm điện, một khu du lịch tổ chức phân loại chất thải hay một doanh nghiệp lữ hành xây dựng sản phẩm thân thiện với môi trường đều cần có cách đánh giá xem những biện pháp đó thực sự tạo ra thay đổi đến đâu.
Nếu chỉ thống kê số chương trình đã triển khai, tổ chức chưa thể xác định đầy đủ hiệu quả. Ngược lại, khi có dữ liệu về mức tiêu thụ tài nguyên, lượng chất thải phát sinh hoặc kết quả thực hiện mục tiêu môi trường, việc đánh giá sẽ có căn cứ rõ ràng hơn.
Hệ thống chỉ số bao quát nhiều khía cạnh
Theo nội dung giới thiệu tiêu chuẩn, các chỉ số được lựa chọn để hỗ trợ tổ chức theo dõi hiệu quả bền vững, trong đó có các vấn đề môi trường như sử dụng nước, năng lượng, quản lý chất thải, đa dạng sinh học và địa chất. Những nội dung khác được đề cập gồm phát thải vào không khí, tiếng ồn môi trường, vật liệu tái chế và đầu tư cho phục hồi hệ sinh thái.
Các nhóm chỉ số này có thể giúp doanh nghiệp nhìn nhận hoạt động của mình trong mối liên hệ với điểm đến. Chẳng hạn, đối với cơ sở lưu trú, dữ liệu về lượng nước và điện tiêu thụ có thể hỗ trợ xác định khu vực sử dụng tài nguyên chưa hiệu quả. Đối với khu du lịch sinh thái, thông tin về chất thải, hệ sinh thái và các tác động đến cảnh quan có thể giúp xây dựng biện pháp quản lý phù hợp hơn.
Tuy nhiên, không nên hiểu ISO 18060:2026 là một danh sách chỉ số bắt buộc áp dụng đồng loạt cho mọi tổ chức. Tiêu chuẩn hướng dẫn việc lựa chọn chỉ số theo mục tiêu, chính sách, tác động cần quản lý, yêu cầu của các bên liên quan, nghĩa vụ pháp lý và nguồn lực sẵn có. Việc sử dụng quá nhiều chỉ số không cần thiết có thể khiến hệ thống theo dõi trở nên phức tạp và giảm hiệu quả quản lý.
Cách tiếp cận này có ý nghĩa thực tiễn bởi chuỗi giá trị du lịch gồm nhiều loại hình tổ chức với quy mô và điều kiện hoạt động khác nhau. Một doanh nghiệp lữ hành nhỏ không có cùng đặc điểm tiêu thụ tài nguyên như một khu nghỉ dưỡng lớn; một điểm tham quan di sản cũng không có cùng tác động môi trường với cơ sở tổ chức hoạt động ngoài trời. Hệ thống chỉ số cần phản ánh đúng đặc điểm và mức độ ảnh hưởng của từng đối tượng.
Chất lượng dữ liệu quyết định giá trị của chỉ số
Chỉ số chỉ hữu ích khi dữ liệu được thu thập theo phương pháp nhất quán và có thể đối chiếu. Vì vậy, một yêu cầu quan trọng trong triển khai ISO 18060:2026 là xác định giai đoạn cơ sở để so sánh với kết quả ở những thời điểm tiếp theo. Việc so sánh cần được thực hiện trong những điều kiện đủ tương đồng để hạn chế sai lệch khi đánh giá.
Nếu một khách sạn giảm tổng lượng điện tiêu thụ trong năm nhưng đồng thời giảm mạnh số phòng có khách, kết quả đó chưa đủ để kết luận hiệu quả sử dụng năng lượng đã được cải thiện. Tổ chức cần xem xét thêm các yếu tố như công suất hoạt động, số lượt khách hoặc những điều kiện ảnh hưởng trực tiếp đến mức tiêu thụ.
Tương tự, lượng chất thải thu gom tăng chưa chắc đồng nghĩa với việc môi trường bị tác động nhiều hơn; kết quả có thể phản ánh lượng khách tăng, hoặc hệ thống thu gom đã được cải thiện. Vì vậy, chỉ số cần được diễn giải trong bối cảnh vận hành cụ thể, thay vì sử dụng riêng lẻ.
Đây cũng là vấn đề gắn trực tiếp với quản lý chất lượng. Nếu dữ liệu thiếu chính xác, không xác định được nguồn hoặc không có quy trình cập nhật thống nhất, các chỉ số sẽ khó phản ánh đúng thực trạng. Doanh nghiệp cần quy định rõ cách thu thập dữ liệu, đơn vị tính, chu kỳ đo lường và trách nhiệm của bộ phận liên quan. Với những thông tin quan trọng, việc lưu giữ hồ sơ và kiểm tra tính nhất quán sẽ giúp tăng độ tin cậy của kết quả.
Khả năng áp dụng tại Việt Nam
Đối với Việt Nam, ISO 18060:2026 có thể là tài liệu tham khảo hữu ích trong quá trình nâng cao chất lượng quản lý du lịch theo hướng xanh và bền vững. Những nội dung về sử dụng nước, năng lượng, chất thải và bảo vệ hệ sinh thái có mối liên hệ trực tiếp với hoạt động của cơ sở lưu trú, khu du lịch, điểm tham quan và doanh nghiệp tổ chức trải nghiệm thiên nhiên.
Ở cấp doanh nghiệp, việc áp dụng phương pháp đo lường phù hợp có thể giúp xác định các khâu sử dụng tài nguyên chưa hiệu quả, xây dựng mục tiêu cải thiện và theo dõi kết quả qua từng giai đoạn. Những dữ liệu này còn hỗ trợ quyết định đầu tư, chẳng hạn ưu tiên thiết bị tiết kiệm năng lượng, cải thiện quy trình quản lý nước hoặc điều chỉnh phương thức thu gom chất thải.
Ở cấp điểm đến, việc nhiều tổ chức sử dụng những phương pháp đo lường có thể đối chiếu sẽ tạo điều kiện tổng hợp thông tin và nhận diện các vấn đề chung. Tuy nhiên, để so sánh có ý nghĩa, cần thống nhất phạm vi đo lường, cách tính và điều kiện thu thập dữ liệu; không thể cộng gộp những chỉ số khác bản chất hoặc khác phương pháp.
Với các điểm du lịch gắn với di sản văn hóa và cảnh quan tự nhiên, chỉ số môi trường cần được xem xét cùng yêu cầu bảo tồn giá trị di sản, duy trì tính nguyên vẹn của cảnh quan và kiểm soát tác động từ hoạt động du lịch. Việc tăng lượng khách không nên là mục tiêu duy nhất nếu điều đó làm gia tăng áp lực lên tài nguyên hoặc ảnh hưởng đến trải nghiệm của cộng đồng địa phương.
Nguyễn Lan Hương
