Làm thế nào để biết một doanh nghiệp du lịch đang thực sự tiến bộ trên con đường phát triển bền vững, thay vì chỉ triển khai một số hoạt động riêng lẻ?
Dự án ISO 26509 về mô hình đánh giá mức độ trưởng thành bền vững của tổ chức du lịch đang được phát triển trong năm 2026 hướng đến câu hỏi này. Cách tiếp cận dự kiến không chỉ xem xét kết quả đạt được mà còn chú trọng năng lực quản lý, khả năng cải tiến và việc đáp ứng các yêu cầu về môi trường, xã hội, kinh tế.
Một dự án tiêu chuẩn mới trong năm 2026
Theo hồ sơ dự án trên trang thông tin chính thức của Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO), ISO 26509 có tên Tourism and related services – Sustainability Maturity Model for Tourism Organizations – Requirements and recommendations (Du lịch và các dịch vụ liên quan – Mô hình mức độ trưởng thành về phát triển bền vững cho tổ chức du lịch -Yêu cầu và khuyến nghị).
Dự án được phê duyệt ngày 26/3/2026, đăng ký vào chương trình xây dựng tiêu chuẩn ngày 30/3/2026. Thời hạn lấy ý kiến đối với bản dự thảo được dự kiến sẽ kết thúc vào tháng 9 năm 2026.
Theo mô tả của ISO, dự án hướng đến mô hình đánh giá mức độ trưởng thành về phát triển bền vững, áp dụng cho các tổ chức cung cấp dịch vụ du lịch hoặc chịu trách nhiệm quản lý điểm đến. Mục tiêu là hỗ trợ tổ chức giảm tác động tiêu cực, tăng tác động tích cực, cung cấp dịch vụ bền vững hơn và chứng minh mức độ đáp ứng các yêu cầu có liên quan.
Phạm vi dự kiến bao gồm ba khía cạnh: môi trường, xã hội và kinh tế; có thể áp dụng cho tổ chức công hoặc tư nhân, không phụ thuộc quy mô hay địa điểm hoạt động.
Việc xây dựng dự án này phản ánh nhu cầu chuyển từ cách tiếp cận dựa trên những biện pháp riêng lẻ sang đánh giá năng lực quản lý bền vững một cách có hệ thống. Tuy nhiên, do tài liệu chưa hoàn tất, chưa thể khẳng định các cấp độ đánh giá, phương pháp chấm điểm hay yêu cầu chi tiết cuối cùng sẽ được quy định như thế nào.
Đánh giá sự trưởng thành khác với kiểm đếm hoạt động
Trong thực tiễn, một doanh nghiệp có thể lắp đặt thiết bị tiết kiệm điện, hạn chế đồ nhựa dùng một lần hoặc tổ chức chương trình bảo vệ môi trường. Những hoạt động này có giá trị, nhưng chưa đủ để chứng minh toàn bộ tổ chức đã hình thành năng lực quản lý bền vững.
Điều cần xem xét là các biện pháp đó có xuất phát từ mục tiêu rõ ràng hay không; trách nhiệm thực hiện được phân công như thế nào; kết quả có được đo lường; và dữ liệu có được sử dụng để điều chỉnh hoạt động hay không.
Đây là điểm khác biệt cơ bản giữa việc ghi nhận một sáng kiến và đánh giá mức độ trưởng thành của hệ thống quản lý. Một sáng kiến có thể đem lại kết quả tích cực trong thời gian ngắn, nhưng nếu không được tích hợp vào quy trình vận hành, kết quả khó duy trì lâu dài.
Mô hình đánh giá mức độ trưởng thành, nếu được xây dựng với tiêu chí rõ ràng và dữ liệu phù hợp, có thể giúp tổ chức nhận diện khoảng cách giữa mục tiêu và năng lực thực tế. Từ đó, việc cải tiến có thể được triển khai theo thứ tự ưu tiên, thay vì thực hiện nhiều hoạt động nhưng khó xác định hiệu quả tổng thể.
Ba khía cạnh của phát triển bền vững
Theo mô tả dự án ISO 26509, mô hình dự kiến đề cập các yêu cầu và khuyến nghị về phát triển bền vững trên ba phương diện môi trường, xã hội và kinh tế. Đây là cách tiếp cận cần thiết đối với ngành du lịch, bởi hiệu quả kinh doanh không thể tách rời tác động đến tài nguyên, cộng đồng và chất lượng trải nghiệm.
Về môi trường, tổ chức cần quan tâm đến việc sử dụng nước, năng lượng, quản lý chất thải và tác động đến cảnh quan, hệ sinh thái. Mức độ trưởng thành không nên chỉ được xác định bằng sự hiện diện của thiết bị hoặc chương trình môi trường, mà còn phải xem xét khả năng theo dõi kết quả, xác định trách nhiệm và cải thiện theo thời gian.
Về xã hội, phát triển bền vững liên quan đến điều kiện làm việc, năng lực nhân viên, khả năng tiếp cận dịch vụ, quan hệ với cộng đồng địa phương và việc tôn trọng các giá trị văn hóa. Đối với điểm đến có di sản, yếu tố này còn bao gồm cách tổ chức hoạt động du lịch để không làm suy giảm giá trị di sản hoặc ảnh hưởng không phù hợp đến đời sống cộng đồng.
Về kinh tế, tổ chức cần duy trì khả năng hoạt động lâu dài, sử dụng nguồn lực hiệu quả và tạo ra giá trị ổn định. Một giải pháp môi trường chỉ có thể duy trì khi được tích hợp vào kế hoạch hoạt động và có nguồn lực thực hiện phù hợp. Ngược lại, chỉ theo đuổi mục tiêu doanh thu trước mắt mà bỏ qua tác động môi trường, xã hội có thể làm gia tăng chi phí và rủi ro trong dài hạn.
Ba khía cạnh này có quan hệ chặt chẽ. Việc đánh giá riêng lẻ từng chỉ số có thể hữu ích, nhưng tổ chức cần nhìn nhận các kết quả trong mối liên hệ với chiến lược, hoạt động và điều kiện thực tế của mình.
Không đồng nhất mô hình đánh giá với chứng nhận
Một vấn đề cần lưu ý là mô hình đánh giá mức độ trưởng thành không mặc nhiên đồng nghĩa với chứng nhận phù hợp tiêu chuẩn. Khi ISO 26509 còn trong quá trình xây dựng, chưa có cơ sở để khẳng định tổ chức sẽ được phân cấp, cấp chứng nhận hay phải đáp ứng một thang điểm cụ thể.
Việc sử dụng mô hình trong tương lai cần làm rõ mục đích đánh giá, tiêu chí áp dụng, nguồn dữ liệu, cách xác minh và trách nhiệm của bên đánh giá. Nếu kết quả được dùng để công bố với khách hàng, mức độ minh bạch và khả năng kiểm chứng càng quan trọng nhằm tránh tạo ra tuyên bố về tính bền vững vượt quá bằng chứng thực tế.
Đối với doanh nghiệp, giá trị trước hết của việc đánh giá nằm ở khả năng nhận diện điểm yếu và cải tiến hoạt động. Đối với cơ quan quản lý, công cụ đánh giá chỉ phát huy tác dụng khi có phương pháp rõ ràng, phù hợp đối tượng và không tạo thêm gánh nặng thủ tục không cần thiết.
ISO 26509 vẫn đang được hoàn thiện, nhưng dự án cho thấy một hướng phát triển đáng chú ý của tiêu chuẩn du lịch: đánh giá không chỉ những kết quả đạt được mà cả năng lực duy trì và cải thiện kết quả đó. Với ngành du lịch Việt Nam, đây là hướng tiếp cận có thể nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng quản lý, tăng tính minh bạch và gắn phát triển kinh tế với trách nhiệm môi trường, xã hội trong dài hạn.
Nguyễn Lan Hương
