Du lịch nông thôn đang mở ra cơ hội phát triển kinh tế, tạo sinh kế cho người dân và phát huy giá trị văn hóa tại nhiều địa phương.
Tuy nhiên, để chuyển hóa tài nguyên bản địa thành sản phẩm du lịch có sức cạnh tranh lâu dài, chỉ có cảnh quan đẹp, làng nghề truyền thống hay những trải nghiệm khác biệt là chưa đủ. Điểm đến cần được quản lý có hệ thống, chất lượng dịch vụ phải được cải thiện và lợi ích từ hoạt động du lịch cần được phân bổ hợp lý trong cộng đồng.
Ngày 15/9/2026, Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam tổ chức hội thảo “Nghiên cứu xây dựng tiêu chí du lịch bền vững cho các điểm du lịch nông thôn tại Việt Nam”, nhằm lấy ý kiến chuyên gia, nhà khoa học, cơ quan quản lý và doanh nghiệp để hoàn thiện dự thảo Bộ tiêu chí Điểm đến du lịch nông thôn bền vững. Đây là bước đi đáng chú ý trong quá trình xây dựng công cụ đánh giá, giúp các địa phương nhận diện thực trạng và xác định hướng cải thiện chất lượng điểm đến.
Cần một hệ thống đánh giá vượt ra ngoài sức hấp dẫn của cảnh quan
Du lịch nông thôn có đặc điểm khác với những loại hình du lịch tập trung tại đô thị hoặc khu nghỉ dưỡng. Giá trị của điểm đến thường được tạo nên từ sự kết hợp giữa cảnh quan, không gian sinh hoạt, tập quán, tri thức bản địa, hoạt động sản xuất và sự tham gia của cộng đồng. Một chuyến tham quan làng nghề, trải nghiệm sản xuất nông nghiệp hay lưu trú tại một bản làng không chỉ là hoạt động tiêu dùng dịch vụ, mà còn là cơ hội để du khách tiếp xúc với đời sống văn hóa địa phương.
Tuy nhiên, chính tính đa dạng này cũng khiến việc đánh giá chất lượng điểm đến trở nên phức tạp. Một địa phương có thể sở hữu cảnh quan hấp dẫn nhưng thiếu hạ tầng vệ sinh, thông tin hướng dẫn hoặc phương án bảo đảm an toàn. Một làng nghề có sản phẩm đặc sắc nhưng hoạt động đón khách còn tự phát, thiếu sự phối hợp giữa các hộ dân và doanh nghiệp. Ở nơi khác, lượng khách tăng nhanh có thể tạo thêm thu nhập nhưng đồng thời gây áp lực lên môi trường, không gian văn hóa và sinh hoạt thường ngày của người dân.
Nếu chỉ đánh giá điểm đến dựa trên số lượng khách, doanh thu hoặc mức độ nổi tiếng, những hạn chế này khó được phản ánh đầy đủ. Vì vậy, bộ tiêu chí bền vững cần xem xét đồng thời hiệu quả kinh tế, chất lượng dịch vụ, bảo tồn văn hóa, môi trường và vai trò của cộng đồng.
Bộ tiêu chí gồm 10 nhóm nội dung, bao quát quản lý điểm đến; bền vững kinh tế – xã hội và phúc lợi cộng đồng; bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa; bảo vệ môi trường và tăng trưởng xanh; hạ tầng và chất lượng dịch vụ; phát triển sản phẩm, trải nghiệm; xây dựng thương hiệu và tiếp thị bền vững; trao quyền cho cộng đồng, bảo đảm công bằng xã hội; đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn. Cách tiếp cận này cho thấy trọng tâm không chỉ nằm ở việc thu hút khách, mà còn ở khả năng duy trì chất lượng và tạo ra giá trị lâu dài.
Tiêu chí phải đo lường được và có thể kiểm chứng
Một bộ tiêu chí chỉ thực sự hữu ích khi có thể chuyển những mục tiêu rộng như “bảo vệ môi trường”, “phát huy bản sắc văn hóa” hay “nâng cao lợi ích cộng đồng” thành những yêu cầu cụ thể có thể đánh giá.
Chẳng hạn, đối với môi trường, thay vì chỉ xác định điểm đến có định hướng xanh, việc đánh giá cần xem xét các hoạt động thực tế như thu gom và phân loại chất thải, duy trì vệ sinh tại khu vực đón khách, sử dụng hiệu quả nguồn nước và kiểm soát tác động của hoạt động du lịch đến cảnh quan. Đối với văn hóa, cần quan tâm đến việc cộng đồng tham gia xây dựng trải nghiệm, cách giới thiệu tập quán địa phương và biện pháp hạn chế việc thương mại hóa làm sai lệch giá trị truyền thống.
Với nhóm tiêu chí kinh tế – xã hội, vấn đề quan trọng không chỉ là doanh thu du lịch tăng bao nhiêu, mà còn là người dân địa phương có được tham gia cung cấp dịch vụ, tiêu thụ sản phẩm và hưởng lợi từ hoạt động này hay không. Các thông tin về việc làm, sự tham gia của hộ dân, liên kết với cơ sở sản xuất và mức độ hài lòng của cộng đồng có thể giúp phản ánh rõ hơn chất lượng phát triển.
Để bảo đảm tính khách quan, mỗi tiêu chí nên đi kèm phương pháp đánh giá và nguồn minh chứng phù hợp. Một số nội dung có thể kiểm tra qua hồ sơ quản lý, số liệu thống kê hoặc biên bản kiểm tra; những nội dung khác cần khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân và lấy ý kiến du khách. Không phải mọi yếu tố đều có thể lượng hóa bằng một con số duy nhất, nhưng cách thu thập và xác minh thông tin cần được quy định rõ để hạn chế đánh giá cảm tính.
Chuẩn hóa nhưng không đồng nhất các điểm đến
Một thách thức lớn khi xây dựng tiêu chí du lịch nông thôn là sự khác biệt giữa các địa phương. Điểm đến miền núi có thể nổi bật với cảnh quan, văn hóa dân tộc và hoạt động trải nghiệm cộng đồng; khu vực đồng bằng có thể gắn với không gian làng quê, hệ thống sông ngòi và làng nghề; trong khi các địa bàn ven biển có điều kiện phát triển những sản phẩm khác biệt.
Nếu áp dụng cùng một cách đánh giá cứng nhắc cho tất cả các vùng, bộ tiêu chí có thể tạo ra những yêu cầu không phù hợp hoặc khiến địa phương chạy theo hình thức để đạt xếp hạng. Ngược lại, nếu tiêu chí quá linh hoạt và thiếu chuẩn chung, kết quả đánh giá giữa các điểm đến sẽ khó so sánh.
Dự thảo được xây dựng trên cơ sở tham chiếu một số khuôn khổ quốc tế, trong đó có bộ tiêu chí điểm đến bền vững của Hội đồng Du lịch Bền vững Toàn cầu (GSTC), các định hướng của UN Tourism, tiêu chuẩn du lịch ASEAN và Mục tiêu phát triển bền vững của Liên hợp quốc. Tuy nhiên, việc tham chiếu không đồng nghĩa với sao chép nguyên trạng. Các yêu cầu cần được điều chỉnh theo điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa và năng lực quản lý tại Việt Nam.
Từ bộ tiêu chí đến công cụ cải thiện chất lượng
Sau khi được hoàn thiện, giá trị của Bộ tiêu chí Điểm đến du lịch nông thôn bền vững sẽ phụ thuộc đáng kể vào cách tổ chức thực hiện. Nếu chỉ sử dụng tiêu chí để công nhận hoặc xếp hạng, địa phương có thể tập trung vào việc đáp ứng các yêu cầu tại thời điểm đánh giá. Nếu được sử dụng như công cụ quản trị, bộ tiêu chí có thể hỗ trợ xây dựng kế hoạch cải thiện chất lượng theo từng giai đoạn.
Một quy trình hiệu quả cần giúp điểm đến xác định được những nội dung đã làm tốt, những hạn chế cần khắc phục, nguồn lực cần huy động và kết quả cần đạt được. Việc đánh giá định kỳ cũng nên gắn với giám sát sau công nhận, để bảo đảm chất lượng không chỉ được duy trì trên hồ sơ mà còn thể hiện trong thực tế phục vụ khách.
Chuyển đổi số có thể hỗ trợ quá trình này thông qua việc lưu trữ dữ liệu, cập nhật kết quả đánh giá, theo dõi phản hồi của du khách và tổng hợp thông tin phục vụ quản lý. Tuy nhiên, công nghệ chỉ có ý nghĩa khi dữ liệu được thu thập nhất quán, có nguồn kiểm chứng và được sử dụng để ra quyết định. Đối với các điểm đến còn hạn chế về hạ tầng và nhân lực, việc triển khai cần phù hợp với năng lực thực tế, tránh tạo thêm gánh nặng thủ tục.
Bên cạnh đó, cần phân biệt rõ giữa tiêu chí đánh giá phát triển bền vững với các quy định pháp luật bắt buộc. Cơ chế áp dụng, mức độ khuyến khích, điều kiện công nhận và trách nhiệm của các bên cần được xác định minh bạch trong quá trình hoàn thiện dự thảo. Đây là cơ sở để bộ tiêu chí vừa có tính định hướng, vừa tránh tạo ra những yêu cầu thiếu rõ ràng đối với địa phương và doanh nghiệp.
Nguyễn Lan Hương